آذربایجان و زبان ترکی(نوغدویار)

دانیشماق یوخ ِا… قیریلداتماق!
نگار خیاوی

بوگون دیکدابان خانیمین فارسی قیریلداتماق ویری توتوب. خانیم اصلینده فارسی دانیشمانی یوخ، فارسی قیریلداتمانی اؤیرنمک اوچون چوخ زحمت چکیب،امک وئریب، هفته لرجه اوتوروب قولاقلارینی تربیز رادیوسونون تورکو برنامه¬لرینه یاپیرداندان سونرا آینا قاباغیندا ساعاتلارجا مشق ائله¬ییب سورا یولونو دیلینی گؤیچکجه¬سینه اؤیره¬نیب ازبرله¬ییب. ایسته¬سه¬نیز سیز ده بو ایشی گؤره بیلرسیز. دئمه¬لی اَوولجه دیلینیزی -اَنگینیزده کی اََت دیلینیزی دئییرم هااا، او بیریسینی یوخ!- بیر یول ساغ انگینیزده اَیین، سورا قیوراقجا آشیرین سول انگینیزه. بیر یول دا ترسینه، دیلینیزی سول اَنگینیزده اَیدیکدن سونرا ساغ اُنگینیزه آشیرین. آشیرین! آشیرین … قورخمایین آشیرین! فقط گؤزله¬یین کی دوداغینیز دا او حالدا اَییش - اویوش بیر فورمادا اولسون. اوندا گؤره¬جکسینیز، نه گؤزللیکده بیر یئنی دیل اورتایا چیخدی: تورفاس، فاستور، توکفاس، فاستوک، و بئله جه جوربا جور آدلار وئرمک اولار او دیله، جانیم. دئییرم، نئجه¬دی اوزونچولوقدانسا دیکدابان خانیمین چیخیشلاریندان بیرینی بئین الخالق بیر ییغینجاقدا، اؤز دیلیله دینله¬یک:
همانطور که مستحضرسیز، من دانشگاه آزاد اسلامینین واحد دیژویژین مرکزیندن ( البته شمال) دکترای مهندسی خاکبرداری و پزشکی فاضلاب تضمینی دریافت ائله¬میشم. بیلیرسیز کی منیم آبادگری و منزلگری¬ده طرحلریم بیش از حد چوخدی. فقط امکانِ بروز استعدادهای نهفتة عمقی بو مملکتده یوخدی… آهان! یادیما گلدی، سیزه دئییم کی دیژویژین هارادی. البته اورانی هامیلار تانییر. اما بعضیلری کی تانیمیرلار دئییم کی، اورا کشوریمیزین هزاران مهم و مشهور مرکزلریندن بیریدی. بو مهم مرکز میشکین شهرین شیروان دره¬سینین لاپ درین دره¬سینین دیبینده قرار تاپمیش یکی از مهم مرکزلردن بیریدی… خب، و اما بحثیمیزین ادامه¬سی. سیز بیلیرسیز کی پاشنه بلند دیک دابان کفش¬لر با کمر درد توام دی همیشه. سعی ائلییون کی، پاشنه بلند دیک دابان کفش لروزی معتبر فروشگاهلاردان تهیه ائلییون . همچنین سعی ائلییون کی، او خیابانلار کی بطریق دکترای مهندسی خاکبرداری و پزشکی فاضلاب تضمینی جدولبندی اولمییوب، اوردا پیاده روی ائله¬مییه¬سوز. اوِّلا معذرتخواهی ایستیرم کی دیلیم دؤنمور سیزلر کیمی ترکی دانیشام. فکر ائله مییون کی دیلیمی اَییرم، یوخ والله… من تمام سعییمی ایشه آلیرام. فقط مشکل بوردادی کی منیم مطالعم بیش از حد چوخدی و بزرگ شدۀ تهرانام. دوّما مساله هایکلاس اولماق، یا کلاس قویماق اینا دَه¬یی ( بوردا ملیح بیر لبخند اتفاق دوشور)… یوخ، مساله او دَه¬یی بخدا… همانطور که دئدیم من، در اثر چوخ مطالعه بوجور اولموشام. و اما بحثیمیزین ادامه¬سی. اوصولا اونو دئییم کی، دیک دابان آیری مقوله دی، پاشنه بلند مقولۀ دیگر. خودِ من همیشه پاشنه بلندلریمی دیک دابان گئیه¬رم. فقط کوتاه فکر آداملاردان خواهش ائلیرم، مبادا منه فئمینیست- مئمنیست برچسبی چسبلمک ایسته¬سینلر. چونکه در واقع بولار فرق ائلیر واقعیتده. اصلا دقت ائلییون کی، بوردا اهداف فئمینیستی دنبال اولمور.
پاشنه بلند او نظردن مناسب دی کی، حداقل سیزین قدیویزی اَری ویزگیل¬لرین قدینه نزدیک¬لدیر-منظوروم همسریزدی- و یا اگر اریویزگیل¬لر متوسط القامه اولسالار، در نتیجه سیز اولاردان بلندقدتر گؤرسنیرسوز. البته ممکن دی کی بو اؤزی سیزون کانون گرم خانوادؤزده اختلاف وجودا گتیرسین و مسالۀ عدم تفاهم زن و شوهری با شفافیت بیشتر اؤزون گؤرستسین. البته هیچ اشکالی یوخدی، چونکه بو سیزون مشکلوزدی و منه هیچ ارتباط تاپماز. من بو مسله¬نی تئزِ دوکتورامدا دا تئزتئز مطرح ائله¬میشم. بیز مجبوروقکی، برای اینکه عمق فاجعه¬نی دقیق و کامل مشاهده ائلیه¬ک، خاکبرداری اولان قویولارا باشیمیزی کمی بیشتر سوخاق. من اومیدوارم کی، سیز منیم بو کاملا علمی و منسجم بحثیمدن چوخ چوخ فایده آپاردیز. و اگر بو موردده بیشترتر معلومات ایستیرسوز، منیم وئبلاگداکی اینترنئتیمه و یا تئز دکتراما کی، رفرنس اوچون روزنامة برگ و یا بقول اؤزلری یپراق دفترینه به رسمِ امانت قویموشام مراجعه ائلییون.
مرسی، متشکرم.

دکتر قیزقاییت دیژویژینپور آریا وند
www.yenises.org

تورکجه حاققينداکی گؤروشلريم
جان واندئوال
Johan Vandewalle
کؤچوروب حاضیرلایان: لاله جوانشیر

” …آناديلی تورکجه اولان بير آدامین قيسا جومله لرله دوشوندویو، دانیشاندا دا بو قيسا جومله لری موختلیف يوللارلا بيربيرينه باغلاياراق قارماشيق (مرکب) جومله لر قوردوغو گؤروشونده يم. بو “جومله قورما فعالیتی” بعضی دانیشانلاردا ضعیف، بعضی لرینده بير خسته ليک درجه سينده گوجلو اولا بيلر. بو سون دورومدا اورتايا چيخان ديل ياپيلاری (ساختار)، اينسان ذهنی نین اوستون امکانلارینی ان گؤزه ل شکيلده گؤستریر. فرقلی ديل گروپلارينا عاید بيرچوخ ديلی اينجه له ديگيم حالدا ایندییه قدر هئچ بير ديلده منی تورکجه ده کی قارماشيق جومله ياپيلاری (ساختارلاری) قدر جادو ائله ین بير ياپييا (ساختارا) راست گلمه دیم. بيرآز دويغوسال اولماغیما ايجازه وئررسز، بعضا اؤزومه “کئشکه چامسکی ده گنج ليگینده تورکجه اؤیره نميش اولسايدی …”، دئييرم. موطمیننم کی او زامان چاغداش ديل بيليم اينگيلس دیلینه گؤره یوخ، تورک دیلینه گؤره شکيل لنميش اولاردی” …
جان واندئوال
يوخاريداکی يازينی بوتونلوکله تورکجه يازیب دیر.

Johan Vandewalle کيمدير؟
15 فوریه 1960 بئلژیک ده دونیایا گلدی؛ 34 ديل و لهجه بيلر، دونيانين اَن بؤيوک ديلچی لريندن بیری دیر. او ديللره علاقه سینین باشلانیشينی حاقدا دانیشارکن، تورکجه ايله ايلک دؤنه 1973 - ده بير ايستانبول سفرینده تانیش اولدوغونو دئییر و بونلاری آرتیریر: “او زامان 13 ياشيندايديم. او سفرده ياشاديغيم قوناق سئورلیک منه چوخ تاثیر ائله دی و تورکجه اؤیرنمه ییمه سبب اولدو. تورک دیلینی بيرآز اؤیرنندن سونرا، اونون ریاضی ياپيسينا (ساختارینا) حئیران قالديم و بو ديلی، اطرافلی اينجه له مه یه قرار وئرديم.” Vandewalle، بئلژیکه قاییداندان سونرا دا تورکجه نی اؤیرنديگینی، داها سونرا دا اوغوز تورکجه سی و اسکی اويغور تورکجه سينی اؤیرنه رک اورهون آبيده لرینی اينجه له ديگینی وورغولادی.

Johan Vandewalle نین بيلديگی ديللر :
Johan Vandewalle ، فلئمئنکجه، لاتينجه، اينگيليزجه، آلمانجا و تورکجه نين يانیندا فارسجا، چاغداش عربجه، روسجا، عوثمانليجا، کلاسيک عربجه و اسکی اسلاوجانی اؤیره نديگینی دئدی. تورکجه یه اولان علاقه سینین آرديندان دا اؤزبک، قازاق، قيرقيز، تورکمن، آذری، اويغور، تاتار، باشقورت، تووا، اورهون، قدیم اويغور، کومان و چاغاتای تورکجه لری ايله تاجيکجه نی ده اؤز – اؤزونه اؤیره نديگينی سؤيله دی. عربجه کلاسلاری سونوجوندا ميصر و فاس عربجه سينی اؤیره نديگينی دئین Johan Vandewalle، يالنيزجا سفرلرینده استفاده ائله مک اوچون ده ايتاليانجا، آرناووتجا، يونانجا، هيندجه، اوردوجا و فينجه اؤیره نديگينی سؤيله دی. او، ساده جه ديللره علاقه سی اوزوندن ده گائليج، ژاپونجا، سواحيلی و صربجه کيتابلار اوخودوغونو و بونلاری باشا دوشدویونو وورغولادی.

Johan Vandewalle، ديل اؤیرنمه یین دَیَرلی بير زنگين ليک اولدوغونو وورغولاياراق، آماجی نين، بو زنگين ليگی اينسانلارلا پايلاشماق و اونلارا دا اؤیرتمک اولدوغونو دئدی. 1987 ايلينده قاتيلديغی ياريشمادا، 22 ياشايان ديلی دانیشاراق اَن چوخ ديل بيلن بئلژیکلی آدینی آلديغينا ايشاره ائده رک، “آنجاق آماجيم، ديل اؤیرنمکده رکورد سیندیرماق دئیيل. ایراده اولاندان سونرا اؤیرنيلمه يه جک ديل يوخدور.” دئدی. Johan Vandewalle، بئلژیک ده یئرله شن و باشقانی اولدوغو “اوريانتال، دوغو ديللری و کولتورلری اؤیرتيم مرکزی’’نده فرقلی سطح ده دانیشیلان تورکجه و عربجه درسلری وئرديگينی، آيريجا فرقلی اولکه لرده ياشايان و تورکيه تورکچه سينی اؤیرنمک ايسته ينلر اوچون “تورکچه کئنت’’، تورک لهجه لرينه علاقه سی اولانلار اوچون ده “تورکچه ستان” آدلی اينترنت سايتلاری حاضيرلاديغينی بيلديردی.

اؤزو طرفيندن قلمه آلينان يازینين اصلی:
قارماشیق (مرکب) جومله لرله باغلی سووالیما جواب وئرن سايين سابان گول و احمد آيدينا تشککور ائله ییرم.

قارماشیق (مرکب) جومله نين پارچالارا، يعنی داها کیچیک جومله لره آيريلماسی گؤزه ل بير ایش دیر. بو ایش، راحات پارچالاردان باشلایاراق قارماشيق (مرکب) جومله نين معنا تاپماسینی راحاتلاشدیریر. آنجاق ضعيف طرفی منجه قارماشيق ياپینين(ساختار) پارچالاردان نئجه یاراندیغینی لازیمی قده ر آچيقلاماماسيدير. آشاغيدا بو مسئله نی حل ائله مک اوچون قارماشيق ياپيلاری (ساختارلاری) گؤره بیلمه یه بير يول پیشنهاد ائله یه جم.

…آناديلی تورکجه اولان بير آدامین قيسا جومله لرله دوشوندویو، دانیشاندا دا بو قيسا جومله لری موختلیف يوللارلا بيربيرينه باغلاياراق قارماشيق (مرکب) جومله لر قوردوغو گؤروشونده يم. بو “جومله قورما فعالیتی” بعضی دانیشانلاردا ضعیف، بعضی لرینده بير خسته ليک درجه سينده گوجلو اولابيلر. بو سون دورومدا اورتايا چيخان ديل ياپيلاری (ساختار)، اينسان ذهنی نین اوستون امکانلارینی ان گؤزه ل شکيلده گؤستریر. فرقلی ديل گروپلارينا عاید بيرچوخ ديلی اينجه له ديگيم حالدا ایندییه قدر هئچ بير ديلده منی تورکجه ده کی قارماشيق جومله ياپيلاری (ساختارلاری) قدر جادو ائله ین بير ياپييا (ساختارا) راست گلمه دیم. بيرآز دويغوسال اولماغیما ايجازه وئررسز، بعضا اؤزومه “کئشکه چامسکی ده گنج ليگینده تورکجه اؤیره نميش اولسايدی …”، دئييرم. موطمیننم کی او زامان چاغداش ديل بيليم اينگيلس دیلینه گؤره یوخ، تورک دیلینه گؤره شکيل لنميش اولاردی… ”

موضوعموزا، يعنی اؤنرمک ايسته ديگيم يولا دؤنک: ”حادثه حاقدا بحث ائله مک اوچون، یوکسک درجه لی وزیرلرین قاتيلديغی عاجیل توپلانتييا چاغريلان سيويل هاواچيليق وزیری حسئين، هاوا ترافيک کونترول مرکزينی آرایان بير کيشی نين، اوچاغين قاچيريلديغينی سؤيله مه سینين یانلیش آژیره سبب اولدوغونو سؤيله دی.” ( “يانليش آژیر قورخوتدو”، (3/10/2001، NTVNSMBC )

بو قارماشيق جومله نين ياپيسينی(ساختارینی) اؤیرنجيلريميز اوچون اَن ياخشی شکيلده گؤسترمه یه چالیشاق. ياپينی(ساختاری) آييرديغيميز پارچالاری (ايلک 3 کلمه نی هله لیک بیر کنارا قویاق.) آشاغيداکی قاليبا گوره گؤستره ک:

+بَليرتيلی فاعل
| توملج
+ فعل

بئله سینه الده ائله دیگیمیز قيسا جومله لرين ساييسی 7 دير. بو قيسا جومله لرين بعضی لرینين باشقا جومله لرده فاعل، مفعول،… دورومونا کئچديگينی گؤسترمک اوچون جومله لريميزه شماره قویاق. آشاغيدا بو شماره لری تیکه لرین قارماشيق ساختارین ايچينده کی يئرينه گؤره سئچديم (بلکه داها اويغون بير شماره بندی پیشنهاد اولا بیلر). صفت - فعل علاقه سی (relative clause) بیر بیری ایله علاقه سینه گؤره اولوشدورولاندا سيلینن بعضی قیسمت لری ده یئنیدن آرتیردیم: 1- اینجی ده کی “سيويل هاواچيليق وزیری حسئين”، 2- اینجی ده کی “توپلانتی”، 4 - اونجوده کی “کيشی”. اصلينده co-referential (گؤنده ريم باخیمیندان عینی) اولان قسمت لر عینی ایندئکسلرده آرتیریلا بیلردی، آنجاق بو يولو اؤیره تيم آلانيندا اويغولاماغی آماجلاديغيم اوچون، اؤیرنجيلری داها چوخ قورخوتماماق اوچون، بوندان وازکئچديم:

1+سيويل هاواچيليق وزیری حسئين
| عاجيل توپلانتييا
+چاغريلدی

ا 2+یوکسک درجه لی وزیرلر
| توپلانتييا
+قاتيلدی

3+ سيويل هاواچيليق وزیری حسئين،
| ” 7 ” نی
+ سؤيله دی.

4+کیشی
| هاوا ترافيک کونترول مرکزينه
+آرادی

5+ بير کيشی
| ” 6 ” نی
+ سؤيله دی

6+ اوچاق
+ قاچيريلدی

7+ “5″
| يانليش آلارما
+ سبب اولدو

عینی شوماره بندیدن استفاده ائله یه رک قارماشيق ياپينی ایندی آشاغيداکی کیمی گؤرسه ده بیلریک. سؤزجوکلر سطير - سطير اولاراق سولدان ساغا دوغرو اوخوناندا اصيل جومله ميزی یئنه ده تاپیریق.

1+(سيويل هاواچيليق باخانی حسئين)
| 2+ اوست دوزئی باخانلارين
| | (توپلانتييا)
| +قاتيلديغی
| عاجيل توپلانتييا
+چاغريلان
3+ سيويل هاواچيليق باخانی حسئين،
| 4+(کيشی)
| | هاوا ترافيک کونترول مرکزينی
| + آرايان
| 5+بير کيشی نين،
| | 6+ اوچاغين
| | + قاچيريلديغينی
| 7+ + سؤيله مه سینين
| | يانليش آلارما
| + سبب اولدوغونو
+ سويله دی.

چوخ قارماشيق اولمايان ياپيلارين گؤرسه دیلمه سی اوچون آيراجلارلا کفایت لنمک اولار:

بير کيشی، [اوچاغين قاچيريلديغی]- نی سؤيله دی

آنجاق ياپی چوخ قارماشيق اولاندا آيراجدان ایستیفاده ائله مک، ديلچی اولمايان خاریجی لره تورکجه اؤیرتمکده بير حل یولو اولماياجاق سانيرام. بو آشاغيداکی اؤرنکدن بللی اولور:

[[اوست دوزئی باخانلارين قاتيلديغی] عاجيل توپلانتييا چاغريلان] سيويل هاواچيليق باخانی حسئين، [[[هاوا ترافيک کونترول مرکزينی آرايان] بير کيشی نين، [اوچاغين قاچيريلديغينی] سؤيله مه سينين] يانليش آلارما سبب اولدوغونو] سؤيله دی.

دئمه یه چالیشدیغیم بو یوللا باغلی نه دوشونورسوز؟ ايسته سَز داها آرتیق دا بیلگی وئره بیله رم.

سلام و سايغيلاريملا،
Johan Vandewalle

………………………

بو يازی تورکجه دونيا آدلی بيلگيسونار صحیفه سيندن آلينميش دير. تام اولاراق قايناقلار آشاغيدادير.
Kaynakça: http://groups.yahoo.com/group/Turkish-FL/message/314 http://www.zaman.com.tr/?bl=bolgehaberleri&alt=icanadolu&trh=20050612&hn… http://www.zaman.com.tr/?bl=haberler&alt=&trh=20050611&hn=182189 http://de.wikipedia.org/wiki/Johan_Vandewalle http://www.dilimdilim.com/icerik/makaleler/Johan_Vandewalle.htm

infi@barama.org
10/01/2007
قایناق: باراما